Μίλα στο παιδί σαν να είστε ομάδα: Πώς το «εσύ» κι το «εμείς» γίνονται εργαλεία διαπαιδαγώγησης

Δεν φαντάζεσαι πόση δύναμη κρύβεται σε μια τόσο μικρή αλλαγή στη φράση σου. Λες «εγώ πλένω τα χέρια μου πριν το φαγητό» και το παιδί σε κοιτά σαν να του μίλησες για τον καιρό. Λες «εμείς πλένουμε τα χέρια μας πριν το φαγητό» και ξαφνικά η πρόταση αποκτά άλλο βάρος. Η γλώσσα δεν μεταφέρει μόνο πληροφορία, μεταφέρει κανόνες, αξίες, αίσθηση του ανήκειν.

Τα παιδιά δεν ψάχνουν απλώς τι κάνει η μαμά ή ο μπαμπάς, ψάχνουν ποιος είναι ο σωστός τρόπος να λειτουργείς μέσα σε μια ομάδα. Και εκεί ακριβώς μπαίνουν στο παιχνίδι τα «εσύ» και «εμείς». Δεν είναι γραμματική λεπτομέρεια, είναι εργαλείο διαπαιδαγώγησης. Αν θέλεις να καταλάβεις πώς διαμορφώνονται οι κοινωνικοί κανόνες και η συμπεριφορά του παιδιού, ξεκίνα από τις αντωνυμίες που χρησιμοποιείς καθημερινά, σχεδόν μηχανικά.

Οι κοινωνικοί κανόνες δεν διδάσκονται, απορροφώνται

Το παιδί σου μεγαλώνει μέσα σε ένα αόρατο δίκτυο κοινωνικών κανόνων. Μαθαίνει πώς στεκόμαστε στην ουρά, πώς μιλάμε στον δάσκαλο, πώς ζητάμε συγγνώμη, πώς δεν πληγώνουμε τον άλλον. Κάποιοι κανόνες είναι συμβατικοί, άλλοι βαθιά ηθικοί. Το δύσκολο είναι ότι δεν υπάρχει εγχειρίδιο για κάθε περίσταση.

Το παιδί πρέπει να καταλάβει τι ισχύει, πότε ισχύει και γιατί. Εκεί η γλώσσα λειτουργεί σαν φάρος. Όταν λες «εμείς μιλάμε με σεβασμό», δεν περιγράφεις μια προσωπική σου επιλογή, περιγράφεις έναν κοινό κανόνα. Δίνεις το μήνυμα ότι αυτός είναι ο τρόπος που λειτουργεί η ομάδα στην οποία ανήκει. Η έρευνα στην αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνει ότι τα παιδιά είναι εξαιρετικά ευαίσθητα σε αυτές τις γλωσσικές αποχρώσεις. Δεν ακούν μόνο τι να κάνουν, ακούν αν αυτό που λες αφορά όλους ή μόνο εσένα.

Το «εσύ» και το «εμείς» ενεργοποιούν την ανάγκη του ανήκειν

Τα παιδιά έχουν μια βαθιά ανάγκη να ανήκουν. Θέλουν να είναι μέρος της ομάδας, της οικογένειας, της τάξης, της παρέας. Όταν χρησιμοποιείς γενικό «εσύ» ή «εμείς», ουσιαστικά λες «έτσι λειτουργούμε εδώ». Δεν είναι απλώς οδηγία, είναι ταυτότητα. Το «εσύ λες ευχαριστώ όταν σου δίνουν κάτι» ακούγεται σαν περιγραφή του ποιος είσαι, όχι σαν εντολή της στιγμής. Το «εμείς φροντίζουμε ο ένας τον άλλον» χτίζει συλλογική ευθύνη. Αυτό κάνει τη διαφορά στη διαπαιδαγώγηση, γιατί το παιδί δεν συμμορφώνεται μόνο για να αποφύγει μια παρατήρηση, αλλά για να παραμείνει μέλος της ομάδας με θετικό τρόπο. Προσοχή όμως, η ίδια δύναμη μπορεί να χρησιμοποιηθεί και αρνητικά. Αν πεις «εμείς πάντα φωνάζουμε όταν θυμώνουμε», κανονικοποιείς μια συμπεριφορά που ίσως δεν θέλεις να ενισχύσεις. Η γλώσσα δεν είναι ουδέτερη, δημιουργεί πραγματικότητα.

Πώς να το εφαρμόσεις στην καθημερινότητα

Δεν χρειάζεται να γίνεις ρητορικός δάσκαλος. Αρκεί να αρχίσεις να παρατηρείς πώς μιλάς. Σε καινούριες καταστάσεις, όπως μια πρώτη επίσκεψη σε μουσείο ή σε ένα πάρτι, το παιδί ψάχνει σήματα για το πώς να φερθεί. Αν πεις «εδώ περπατάμε ήσυχα» ή «εμείς ακούμε όταν κάποιος άλλος μιλά», του δίνεις ξεκάθαρο κοινωνικό πλαίσιο. Το ίδιο ισχύει και σε ηθικά ζητήματα, όπως η δικαιοσύνη ή η ενσυναίσθηση. Το «εμείς δεν κοροϊδεύουμε» έχει διαφορετικό βάρος από το «εμένα δεν μου αρέσει να κοροϊδεύω». Σημασία έχει και ο τόνος, η συνέπεια, το παράδειγμά σου. Το παιδί παρατηρεί αν αυτό που λες αντανακλάται στις πράξεις σου. Όταν οι λέξεις και οι πράξεις ευθυγραμμίζονται, τότε οι κοινωνικοί κανόνες γίνονται εσωτερικοί κανόνες, όχι εξωτερικοί περιορισμοί.

Αν το καλοσκεφτείς, η διαπαιδαγώγηση δεν είναι μόνο όρια και κανόνες, είναι και γλώσσα. Μέσα από μικρές φράσεις χτίζεις τον τρόπο που το παιδί καταλαβαίνει τον κόσμο και τη θέση του μέσα σε αυτόν. Μετατρέπεις μια ατομική οδηγία σε κοινή αξία, μια απλή σύσταση σε κομμάτι ταυτότητας. Το «εμείς» μπορεί να καλλιεργήσει συνεργασία, ενσυναίσθηση, αίσθηση ευθύνης. Το «εσύ» μπορεί να λειτουργήσει σαν καθρέφτης του ποιος θέλεις να γίνει. Όταν μιλάς σαν ομάδα, δεν χάνεις την αυθεντία σου, την ενισχύεις με τρόπο που αγγίζει βαθύτερα. Και ίσως τελικά η πιο ουσιαστική εκπαίδευση να μην γίνεται στις μεγάλες συζητήσεις, αλλά σε εκείνες τις φαινομενικά ασήμαντες προτάσεις που επαναλαμβάνεις κάθε μέρα, χωρίς να συνειδητοποιείς ότι εκεί μέσα διαμορφώνεται ο αυριανός ενήλικας.

Κεντρική εικόνα και εικόνα άρθρου: iStock