Το παιδί που πάντα φταίει: Πώς το οικογενειακό scapegoating σε ακολουθεί στην ενήλικη ζωή;

Υπάρχουν οικογένειες που μοιάζουν δεμένες, λειτουργικές, σχεδόν άψογες προς τα έξω. Κι όμως, μέσα τους υπάρχει πάντα κάποιος που κουβαλάει περισσότερα απ’ όσα του αναλογούν. Αν μεγάλωσες νιώθοντας ότι κάτι πάνω σου “δεν ταιριάζει”, ότι ό,τι κι αν κάνεις καταλήγεις να φταις, τότε ίσως δεν ήσουν απλώς το «δύσκολο παιδί». Το scapegoating δεν είναι ταμπέλα χαρακτήρα, είναι ρόλος που δημιουργείται μέσα σε ένα σύστημα που δεν αντέχει να δει τα πραγματικά του προβλήματα. Κάποιος πρέπει να σηκώσει το βάρος και συχνά αυτός ο κάποιος είσαι εσύ. Όχι γιατί έκανες κάτι λάθος, αλλά γιατί το διαφορετικό, το πιο ελεύθερο ή το πιο ευαίσθητο μέλος γίνεται ο ιδανικός αποδιοπομπαίος τράγος. Και αυτός ο ρόλος, όσο κι αν νομίζεις ότι τον άφησες πίσω, σε ακολουθεί.

Όταν δεν χωράς στο οικογενειακό καλούπι

Το πρώτο σημάδι του scapegoating δεν είναι η αποτυχία, είναι η απόκλιση. Δεν ταιριάζεις στο αφήγημα της οικογένειας, στις αξίες της, στις προσδοκίες της. Μπορεί να είσαι πιο εσωστρεφής σε ένα σπίτι εξωστρεφών, πιο ανεξάρτητος σε ένα περιβάλλον που αγαπά τον έλεγχο, πιο φιλόδοξος ή πιο χαλαρός από αυτό που «επιτρέπεται». Το πρόβλημα δεν είναι τι κάνεις, αλλά ότι κάνεις αλλιώς. Έτσι, σιγά σιγά, μαθαίνεις ότι η διαφορετικότητά σου δεν είναι πλεονέκτημα αλλά απειλή. Κάθε ένταση, κάθε ρωγμή, κάθε ανείπωτο πρόβλημα βρίσκει πάνω σου έναν εύκολο στόχο. Αντί να κοιτάξει το σύστημα τον εαυτό του, σε δείχνει με το δάχτυλο. Και εσύ, παιδί ακόμα, εσωτερικεύεις την ιδέα ότι κάτι πάνω σου φταίει, ακόμα κι όταν δεν μπορείς να το ορίσεις.

Ανάμεσα στην επανάσταση και την ανάγκη για αποδοχή

Ως ενήλικας, αυτός ο ρόλος σπάνια μένει στάσιμος. Μπορεί να σε δεις να πηγαίνεις από το ένα άκρο στο άλλο. Τη μια στιγμή επαναστατείς, απορρίπτεις τα πάντα, λες «έτσι είμαι και όποιος αντέξει». Την άλλη προσπαθείς απεγνωσμένα να είσαι αρεστός, συνεργάσιμος, ήσυχος, για να μην ενοχλείς. Αυτή η εναλλαγή δεν είναι αναποφασιστικότητα, είναι τραύμα που ψάχνει ισορροπία. Μέσα σου συγκρούονται δύο ανάγκες, να προστατεύσεις τον εαυτό σου και να ανήκεις. Το αποτέλεσμα είναι συχνά εξάντληση, γιατί ό,τι κι αν διαλέξεις μοιάζει λάθος. Δεν έμαθες ποτέ ότι μπορείς να υπάρξεις χωρίς να απολογείσαι ή χωρίς να συγκρούεσαι. Έτσι, κουβαλάς στις σχέσεις σου μια μόνιμη εσωτερική ένταση, σαν να περπατάς πάντα σε τεντωμένο σχοινί.

Πώς το οικογενειακό μοτίβο περνά στις σχέσεις σου

Το scapegoating δεν μένει στο πατρικό, μεταφέρεται σιωπηλά στις φιλίες, στη δουλειά, στις ερωτικές σχέσεις. Δυσκολεύεσαι να εμπιστευτείς, όχι επειδή δεν θες, αλλά επειδή έχεις μάθει ότι η οικειότητα συνοδεύεται από επίκριση. Μπορεί να κρατάς αποστάσεις, να μην ανοίγεσαι πλήρως ή να επιλέγεις ανθρώπους που, χωρίς να το καταλαβαίνεις, αναπαράγουν τον ίδιο ρόλο. Άτομα επικριτικά, απαιτητικά, που εύκολα σε κάνουν να νιώθεις λίγος. Το γνώριμο μοτίβο μοιάζει ασφαλές, ακόμα κι αν πονάει. Δεν είναι αυτοσαμποτάζ, είναι επανάληψη. Μέχρι να δεις καθαρά ότι δεν είσαι υπεύθυνος για τα συναισθήματα των άλλων, συνεχίζεις να παίρνεις πάνω σου βάρη που δεν σου ανήκουν. Και κάπου εκεί χάνεται η αυθεντική σου φωνή.

Το να αναγνωρίσεις ότι υπήρξες το scapegoat της οικογένειας δεν είναι κατηγορία, είναι απελευθέρωση. Σου δίνει το δικαίωμα να ξαναδείς την ιστορία σου με άλλη ματιά, όχι ως προσωπική αποτυχία αλλά ως αποτέλεσμα ενός δυσλειτουργικού συστήματος. Από εκεί ξεκινά η αλλαγή. Όχι για να αποδείξεις κάτι, αλλά για να σταματήσεις να κουβαλάς ενοχές που δεν σου ανήκουν. Μαθαίνεις σιγά σιγά να διαλέγεις σχέσεις όπου δεν χρειάζεται να μικρύνεις για να χωρέσεις, να θέτεις όρια χωρίς φόβο, να εμπιστεύεσαι χωρίς να αυτοακυρώνεσαι. Ο ρόλος που σου δόθηκε δεν είναι η ταυτότητά σου. Είναι απλώς ένα κεφάλαιο και έχεις κάθε δικαίωμα να γράψεις το επόμενο με δικούς σου όρους.

Κεντρική εικόνα και εικόνα άρθρου: iStock