Το ήξερες πως η σχέση σου με τα χρήματα ξεκινά από την παιδική σου ηλικία;

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ γιατί κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να ξοδέψουν ακόμα και για κάτι που πραγματικά χρειάζονται, ενώ άλλοι ανοίγουν το πορτοφόλι τους με εντυπωσιακή άνεση; Συνήθως πιστεύουμε ότι οι οικονομικές μας συνήθειες διαμορφώνονται από το εισόδημα, τις γνώσεις ή την προσωπικότητά μας. Η πραγματικότητα όμως είναι πιο σύνθετη. Πολλές από τις αποφάσεις που παίρνεις σήμερα απέναντι στα χρήματα έχουν τις ρίζες τους πολύ πιο πίσω, στα χρόνια που παρατηρούσες τους γονείς σου να πληρώνουν λογαριασμούς, να αγχώνονται για τα έξοδα ή να αντιμετωπίζουν τις αγορές ως ανταμοιβή. Το παιδί που ήσουν δεν καταλάβαινε οικονομικούς όρους, καταλάβαινε όμως συναισθήματα. Αν το σπίτι είχε συνεχώς την αίσθηση της έλλειψης, ίσως έμαθες να φοβάσαι τα έξοδα. Αντίθετα, αν τα χρήματα χρησιμοποιούνταν για να καλύπτουν στεναχώριες ή να εκφράζουν αγάπη, μπορεί να συνδέεις ακόμα και σήμερα την κατανάλωση με την ανακούφιση ή την επιβεβαίωση.

Τα πρώτα οικονομικά μαθήματα δεν δίνονται στο σχολείο

Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «οικονομικά σενάρια», δηλαδή τις βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις που αποκτούμε για τα χρήματα μέσα από την οικογένεια. Δεν χρειάζεται κάποιος να σου έκανε διάλεξη για την αποταμίευση. Αρκούσε να ακούς συζητήσεις για χρέη, λογαριασμούς ή οικονομικές δυσκολίες. Έτσι δημιουργήθηκε ένα εσωτερικό σύστημα κανόνων που εξακολουθεί να λειτουργεί, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνεσαι. Αν μεγάλωσες σε περιβάλλον όπου κάθε αγορά εξεταζόταν με άγχος, μπορεί να νιώθεις ενοχές όταν ξοδεύεις για τον εαυτό σου. Αν πάλι τα χρήματα παρουσιάζονταν ως μέσο κοινωνικής καταξίωσης, ίσως αισθάνεσαι μεγαλύτερη ανάγκη να αποκτάς πράγματα που δείχνουν επιτυχία. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτές οι πεποιθήσεις δεν βασίζονται πάντα στην πραγματικότητα του σήμερα. Μπορεί η ζωή σου να έχει αλλάξει, όμως ο τρόπος που σκέφτεσαι τα χρήματα να παραμένει κολλημένος σε εμπειρίες που ανήκουν δεκαετίες πίσω.

Όταν οι αγορές καλύπτουν συναισθηματικές ανάγκες

Πολλές φορές δεν αγοράζεις ένα αντικείμενο επειδή το χρειάζεσαι, αλλά επειδή καλύπτει κάτι βαθύτερο. Ένα ακριβό ρούχο, ένα καινούριο κινητό ή μια αυθόρμητη αγορά μπορεί να λειτουργούν σαν μικρές δόσεις επιβράβευσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάνεις κάτι λάθος. Σημαίνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος συνδέει συχνά τα χρήματα με το συναίσθημα. Αν ως παιδί ένιωθες ότι η αγάπη εκφραζόταν μέσα από δώρα ή υλικά αγαθά, είναι πιθανό να αναζητάς και σήμερα την ίδια αίσθηση ασφάλειας μέσα από τις αγορές. Από την άλλη πλευρά, αν μεγάλωσες με στερήσεις, μπορεί να αισθάνεσαι την ανάγκη να αποκτάς όσα δεν είχες τότε. Κάπου εκεί βρίσκεται η μεγάλη παγίδα. Όταν τα χρήματα γίνονται εργαλείο για να θεραπεύσουν παλιές ελλείψεις, συνήθως δεν λύνουν το πρόβλημα. Προσφέρουν μόνο μια προσωρινή ανακούφιση που σύντομα ζητά την επόμενη δόση της.

Μπορείς να αλλάξεις τη σχέση σου με τα χρήματα

Το πιο αισιόδοξο στοιχείο είναι ότι οι οικονομικές συνήθειες δεν είναι μόνιμες. Το γεγονός ότι έμαθες κάτι ως παιδί δεν σημαίνει ότι είσαι καταδικασμένος να το επαναλαμβάνεις για πάντα. Η αλλαγή ξεκινά όταν παρατηρείς τις αντιδράσεις σου χωρίς να τις κρίνεις. Γιατί δυσκολεύεσαι να ξοδέψεις για κάτι που θα σε διευκολύνει; Γιατί μια αγορά σε γεμίζει ενθουσιασμό για λίγες μόνο ώρες; Γιατί νιώθεις ενοχές όταν επενδύεις στον εαυτό σου; Αυτές οι ερωτήσεις αποκαλύπτουν πολλά περισσότερα από έναν τραπεζικό λογαριασμό. Αποκαλύπτουν ιστορίες, φόβους και πεποιθήσεις που κουβαλάς χρόνια. Όσο καλύτερα κατανοείς τη δική σου οικονομική ιστορία, τόσο πιο συνειδητές γίνονται οι επιλογές σου. Και τότε τα χρήματα παύουν να είναι ένας μηχανισμός αντίδρασης και γίνονται ένα εργαλείο που υπηρετεί πραγματικά τη ζωή που θέλεις να χτίσεις.

Η σχέση σου με τα χρήματα δεν γράφτηκε σε κάποιο λογιστικό βιβλίο αλλά στις εμπειρίες σου. Κάθε φορά που ξοδεύεις, αποταμιεύεις ή αγχώνεσαι για το οικονομικό σου μέλλον, δεν μιλά μόνο ο ενήλικας που είσαι σήμερα. Μιλούν και οι εικόνες, οι φράσεις και τα συναισθήματα που απορρόφησες μεγαλώνοντας. Αυτό δεν χρειάζεται να σε φοβίζει. Αντίθετα, μπορεί να γίνει μια ευκαιρία να γνωρίσεις καλύτερα τον εαυτό σου. Γιατί πίσω από κάθε οικονομική συνήθεια υπάρχει μια ιστορία. Και όταν αρχίζεις να καταλαβαίνεις την ιστορία σου, αποκτάς τη δυνατότητα να τη συνεχίσεις διαφορετικά. Όχι επειδή ξαφνικά θα γίνεις τέλειος στη διαχείριση των χρημάτων, αλλά επειδή θα πάψεις να λειτουργείς στον αυτόματο πιλότο. Η μεγαλύτερη αλλαγή δεν έρχεται όταν αυξάνονται τα έσοδα, αλλά όταν καταλαβαίνεις τι πραγματικά καθοδηγεί τις επιλογές σου.

Κεντρική εικόνα και εικόνα άρθρου: iStock