Παιδί και οθόνες: Πότε η χρήση γίνεται εξάρτηση;

Δεν ζεις σε σπηλιά, το ξέρω. Το παιδί σου έχει οθόνη, ίσως περισσότερες από μία, και εσύ παλεύεις ανάμεσα στο «έτσι είναι η εποχή» και στο ένστικτο που σου ψιθυρίζει ότι κάτι δεν πάει καλά. Το θέμα δεν είναι αν θα χρησιμοποιεί κινητό ή tablet, αλλά πώς και πόσο. Γιατί άλλο πράγμα η καθημερινή χρήση και άλλο η εξάρτηση από τις οθόνες. Δεν μετριέται μόνο σε ώρες, μετριέται σε ένταση, σε ανάγκη, σε απώλεια ελέγχου. Αν βλέπεις ότι το παιδί σου επιλέγει σταθερά την οθόνη αντί για φίλους, παιχνίδι, οικογενειακές στιγμές, αν μοιάζει να μην μπορεί να σταματήσει ακόμη κι όταν το θέλει, τότε δεν μιλάμε απλώς για «πολύ χρόνο μπροστά σε μια συσκευή». Μιλάμε για μια σχέση που αρχίζει να γίνεται αποκλειστική και αυτό, ως γονιός, χρειάζεται να το πάρεις στα σοβαρά.

Πότε η χρήση μετατρέπεται σε εξάρτηση

Η εξάρτηση από τις οθόνες δεν είναι επίσημη διάγνωση με μία μόνο ταμπέλα, αλλά τα μοτίβα είναι ξεκάθαρα. Θα τη δεις όταν το παιδί χάνει το μέτρο, όταν περνά περισσότερη ώρα από όση είχε συμφωνηθεί και αντιδρά έντονα σε κάθε όριο. Θα τη δεις όταν η διάθεσή του εξαρτάται από το αν έχει πρόσβαση στο κινητό, όταν εκνευρίζεται, γίνεται επιθετικό ή αποσύρεται μόλις του το πάρεις. Θα τη δεις όταν αρχίζει να αποφεύγει δραστηριότητες που παλιά αγαπούσε, αθλητισμό, βόλτες, ακόμη και σχολικές εκδηλώσεις, για να μείνει σπίτι μπροστά σε μια οθόνη. Η νευροβιολογία εξηγεί πολλά, οι πλατφόρμες είναι φτιαγμένες να ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, να δίνουν μικρές δόσεις ευχαρίστησης που ζητούν επανάληψη. Το παιδί δεν έχει ακόμη την ωριμότητα να ρυθμίσει αυτή τη διέγερση, οπότε η αυτορρύθμιση γίνεται δύσκολη υπόθεση.

Τα σημάδια που δεν θέλεις να αγνοήσεις

Δεν είναι μόνο η ποσότητα, είναι η ποιότητα της σχέσης με την οθόνη. Αν βλέπεις άγχος, θλίψη, διαταραχές ύπνου, πονοκεφάλους ή πτώση στις σχολικές επιδόσεις, αξίζει να αναρωτηθείς τι ρόλο παίζει η ψηφιακή ζωή. Κάποια παιδιά χρησιμοποιούν το κινητό ως εργαλείο ρύθμισης συναισθήματος, βαριούνται και σκρολάρουν, στεναχωριούνται και ανοίγουν εφαρμογές, νιώθουν αμηχανία σε μια οικογενειακή έξοδο και κρύβονται πίσω από μια οθόνη. Αν προσπαθήσεις να μειώσεις τον χρόνο και εμφανιστούν έντονη ευερεθιστότητα, ανησυχία, ακόμη και μια εμμονική ανάγκη να ελέγξει μηνύματα, τότε μιλάμε για συμπτώματα που μοιάζουν με στερητικό σύνδρομο. Το θετικό είναι ότι αυτή η φάση συνήθως κρατά λίγες ημέρες και μετά αρχίζεις να βλέπεις καθαρότερο βλέμμα, καλύτερο ύπνο, περισσότερη ενέργεια. Ο εγκέφαλος των παιδιών είναι ευέλικτος, προσαρμόζεται γρήγορα όταν του δώσεις την ευκαιρία.

Τι μπορείς να κάνεις και πότε να ζητήσεις βοήθεια

Δεν χρειάζεται πανικός, χρειάζεται στάση. Παίρνεις τον ρόλο σου πίσω, θέτεις σαφή και ρεαλιστικά όρια, όχι απότομα και τιμωρητικά, αλλά σταθερά. Συμφωνείς μαζί του ώρες χρήσης, βάζεις ζώνες χωρίς συσκευές στο σπίτι, δείπνο χωρίς κινητά, υπνοδωμάτιο χωρίς οθόνες. Του δείχνεις έμπρακτα ότι υπάρχει ζωή εκτός διαδικτύου, με βόλτες, άθληση, βαρετές στιγμές που γεννούν φαντασία. Και ναι, χρειάζεται να δεις και τη δική σου σχέση με το κινητό, γιατί το παιδί μαθαίνει περισσότερο από αυτό που βλέπει παρά από αυτό που ακούει. Αν όμως η κατάσταση ξεφεύγει, αν βλέπεις σοβαρή απομόνωση ή επιδείνωση της ψυχικής υγείας, δεν το παλεύεις μόνος σου. Στην Ελλάδα λειτουργούν δημόσιες αλλά και ιδιωτικές δομές ψυχικής υγείας που ασχολούνται και με εξαρτήσεις συμπεριφοράς, όπως η προβληματική χρήση διαδικτύου και οθονών, προσφέροντας αξιολόγηση, συμβουλευτική και θεραπευτική υποστήριξη σε παιδιά, εφήβους και γονείς. Πολλοί γονείς δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει αυτή η υποστήριξη και αξίζει να τη θυμάσαι.

Το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσεις ένα παιδί που φοβάται την τεχνολογία, αλλά ένα παιδί που μπορεί να τη χρησιμοποιεί χωρίς να χάνεται μέσα της. Η εξάρτηση από τις οθόνες δεν εμφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη, χτίζεται σιωπηλά, μέσα από μικρές παραχωρήσεις που γίνονται καθεστώς. Αν σταθείς έγκαιρα, με ψυχραιμία και γνώση, μπορείς να αλλάξεις την πορεία. Δεν χρειάζεται τελειότητα, χρειάζεται παρουσία. Να είσαι εκεί όταν βαριέται, όταν θυμώνει, όταν διαπραγματεύεται άλλο ένα δεκάλεπτο. Η σχέση σου μαζί του είναι πιο ισχυρή από οποιονδήποτε αλγόριθμο, αρκεί να την καλλιεργείς συνειδητά. Και αυτό, πίστεψέ με, είναι το πιο ουσιαστικό αντίβαρο σε κάθε οθόνη.

Κεντρική εικόνα και εικόνα άρθρου: iStock