Το mental skill που βοηθά παιδιά και ενήλικες να γίνουν πιο δημιουργικοί

Υπάρχει μια περίεργη παρεξήγηση γύρω από τη δημιουργικότητα. Οι περισσότεροι τη φαντάζονται σαν κάτι σχεδόν μυστηριακό, λες και κάποιοι άνθρωποι γεννιούνται με έναν εσωτερικό διακόπτη που ανάβει ιδέες και οι υπόλοιποι απλώς κοιτάζουν από απέναντι. Στην πραγματικότητα όμως, η δημιουργικότητα συνδέεται πολύ περισσότερο με μια μικρή νοητική συνήθεια παρά με “έμφυτο ταλέντο”. Οι ψυχολόγοι το ονομάζουν cognitive flexibility, δηλαδή γνωστική ευελιξία. Είναι η ικανότητα να βλέπεις μια κατάσταση από διαφορετικές πλευρές, να αλλάζεις τρόπο σκέψης όταν κάτι δεν λειτουργεί και να μην κολλάς πεισματικά στην πρώτη απάντηση που σου έρχεται στο μυαλό. Αν το σκεφτείς, τα παιδιά το κάνουν αυτό φυσικά. Ένα χαρτόκουτο γίνεται πειρατικό καράβι, ένα κουτάλι μετατρέπεται σε μικρόφωνο και μια βροχερή μέρα μπορεί να εξελιχθεί σε ολόκληρη περιπέτεια. Μεγαλώνοντας όμως, αρχίζεις να κυνηγάς τη “σωστή” απάντηση και κάπου εκεί η φαντασία στενεύει σαν τζιν μετά το Πάσχα.

Η δύναμη του “κι αν γινόταν αλλιώς;”

Το πιο δημιουργικό μυαλό στο δωμάτιο δεν είναι πάντα το πιο έξυπνο, αλλά συχνά το πιο περίεργο. Η γνωστική ευελιξία ξεκινά από μια πολύ μικρή ερώτηση, το “κι αν;”. Κι αν αυτό το πρόβλημα είχε άλλη λύση; Κι αν δοκίμαζες διαφορετική διαδρομή; Κι αν ένα παιδί αντί να διαβάσει την ιστορία, τη ζωγράφιζε; Αυτός ο τρόπος σκέψης βοηθά τον εγκέφαλο να μην εγκλωβίζεται σε μία μόνο οπτική. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που εκτίθενται σε ανοιχτές δραστηριότητες, όπως ελεύθερο παιχνίδι, αφήγηση ιστοριών ή αυτοσχεδιασμό, αναπτύσσουν πιο ευέλικτη σκέψη και καλύτερη επίλυση προβλημάτων. Το ίδιο ισχύει και για τους ενήλικες. Όταν επαναλαμβάνεις την ίδια ρουτίνα κάθε μέρα, ο εγκέφαλος μπαίνει σε “οικονομική λειτουργία”. Βολεύεται. Δεν ψάχνει νέες συνδέσεις. Γι’ αυτό πολλές φορές οι καλύτερες ιδέες έρχονται όταν περπατάς, όταν αλλάζεις περιβάλλον ή όταν συζητάς με ανθρώπους διαφορετικούς από εσένα. Η δημιουργικότητα δεν αγαπά τη στασιμότητα, θέλει μικρές μετακινήσεις, κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Γιατί τα παιδιά τη χάνουν μεγαλώνοντας

Αν παρατηρήσεις ένα παιδί πέντε ετών, θα δεις έναν μικρό άνθρωπο που πειραματίζεται συνέχεια χωρίς φόβο. Δεν τον νοιάζει αν η ζωγραφιά “βγήκε σωστή”, ούτε αν η ιστορία που λέει είναι λογική. Κάπου όμως ανάμεσα στα “κάτσε σωστά”, “αυτό δεν γίνεται έτσι” και “γράψε την απάντηση όπως στο βιβλίο”, πολλά παιδιά αρχίζουν να φοβούνται το λάθος. Κι εκεί η δημιουργικότητα μαζεύεται σιωπηλά σε μια γωνία. Η γνωστική ευελιξία χρειάζεται χώρο για δοκιμή και αποτυχία. Όχι χάος, αλλά ελευθερία σκέψης. Ένα παιδί που ενθαρρύνεται να εξηγεί πώς σκέφτηκε, ακόμη κι αν έκανε λάθος, χτίζει πιο δημιουργικό εγκέφαλο από ένα παιδί που μαθαίνει μόνο να αποστηθίζει. Και αυτό αφορά και εσένα. Όταν αντιμετωπίζεις κάθε λάθος σαν προσωπική αποτυχία, σταματάς να πειραματίζεσαι. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί άνθρωποι νιώθουν “μη δημιουργικοί” μετά τα 35. Δεν έχασαν τη φαντασία τους. Έχασαν την άνεση να δοκιμάζουν χωρίς να αυτοκρίνονται κάθε τρία λεπτά.

Το mental skill που αλλάζει και τις σχέσεις

Η γνωστική ευελιξία δεν βοηθά μόνο στη δημιουργικότητα, αλλά και στις σχέσεις, στη δουλειά, ακόμη και στον τρόπο που μιλάς στον εαυτό σου. Ένας άνθρωπος που μπορεί να δει διαφορετικές οπτικές έχει περισσότερη ενσυναίσθηση, λιγότερη ακαμψία και μεγαλύτερη ψυχραιμία στις δυσκολίες. Σκέψου πόσοι καβγάδες ξεκινούν επειδή δύο άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχει μόνο μία σωστή ερμηνεία. Η ευέλικτη σκέψη επιτρέπει να κάνεις ένα βήμα πίσω και να αναρωτηθείς αν υπάρχει κάτι που δεν είδες. Το ίδιο συμβαίνει και στη δημιουργική διαδικασία. Οι συγγραφείς που γράφουν καλά, οι μουσικοί που εξελίσσονται, οι άνθρωποι που βρίσκουν πρωτότυπες λύσεις, συνήθως δεν φοβούνται να αλλάξουν κατεύθυνση. Δεν ερωτεύονται την πρώτη ιδέα τους. Την εξερευνούν, τη χαλάνε, τη φτιάχνουν ξανά. Κι αυτό είναι απελευθερωτικό. Γιατί ξαφνικά δεν ζεις μέσα σε ένα στενό “έτσι είμαι εγώ”, αλλά μέσα σε μια πιο ζωντανή εκδοχή του εαυτού σου που συνεχίζει να μετακινείται, να παρατηρεί και να μαθαίνει.

Η δημιουργικότητα τελικά δεν είναι πολυτέλεια για καλλιτέχνες ούτε χαρακτηριστικό λίγων “χαρισματικών” ανθρώπων. Είναι ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο με λίγο περισσότερο χώρο μέσα στο μυαλό σου. Να μην πανικοβάλλεσαι όταν κάτι αλλάζει, να μη θεωρείς ότι υπάρχει μία μόνο λύση, μία μόνο διαδρομή ή μία μόνο εκδοχή του εαυτού σου. Τα παιδιά το γνωρίζουν αυτό πριν ακόμη μάθουν γραφή και ανάγνωση. Γι’ αυτό μπορούν να μετατρέψουν ένα σεντόνι σε κάστρο και μια βαρετή Κυριακή σε ιστορία που θα θυμούνται για χρόνια. Όσο μεγαλώνεις, η ζωή προσπαθεί να σε κάνει πιο πρακτικό, πιο γρήγορο, πιο “σωστό”. Η δημιουργικότητα όμως ανθίζει αλλού, σε εκείνο το μικρό σημείο όπου αφήνεις χώρο για περιέργεια, παιχνίδι και διαφορετικές πιθανότητες. Και ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο κομμάτι της υπόθεσης. Ότι ο εγκέφαλος δεν σταματά να αλλάζει επειδή μεγάλωσες. Αρκεί να συνεχίσεις να του δίνεις λόγους να ανοίγεται λίγο περισσότερο κάθε μέρα.

Κεντρική εικόνα και εικόνες άρθρου: iStock